elur-putzu

Lurrean zulatutako, hainbat metroko sakonera duen putzua da, harrizko edo adreiluzko euste-hormekin eta goitik harlangaitzezko gangaz itxia, elurra biltegiratzeko eta kontserbatzeko erabiltzen dena, urteko lurrean pilatutako elurra urtzen den hilabeteetan izotza (elur trinkotua) izateko helburuarekin. Eraikuntza mota honen lehen erreferentzia historikoak Mesopotamiara eta Antzinako Egiptora iristen dira, orain dela 3000 bat urte. Grekoek eta erromatarrek ere putzuetan biltegiratutako izotza erabili zuten, helburu terapeutikoekin eta udan edariak hozteko. Izotz Aro Txikian (IAT), elurrari lotutako merkataritza-jarduerak bere goren unea izan zuen, eta putzu asko eraiki ziren xiv. mendetik aurrera. xix. mendearen bukaeran gainbehera hasi zen, IATaren amaiera makina frigorifikoen asmakuntzarekin eta izotz artifizialaren fabrikazioarekin bat egin zuenean. Elur-putzuak beste izen batzuk ere jasotzen ditu, hala nola kaba, elur-hozkailua edo elur artifiziala. Diseinua batetik bestera aldatzen bada ere, guztiek dute sarrerako ate txiki bat, barruko alboko eskailera estu batera irekitzen dena, non hondoraino edo bertan gordetako elurraren mailaraino jaits daitekeen. Putzua kokatuta zegoen eremuan elurte handi bat gertatzen zenean, ehunka pertsona inplikatzen zituen dispositibo bat martxan jartzen zen, koordinatuta, elur kantitate handiak -bizkarrean eramanda- putzuaren sarreraraino garraiatzeaz arduratzen zirenak eta, han iritsita, barrura botatzen zuten. Barruan, hainbat langile modu egokian pilatzen eta trinkotzen zuten. Negua igarota, alderantzizko eragiketa egiten zen: izotza biltzea, zeina, bloketan moztu ondoren, mandoetan garraiatzen zen inguruko biztanle-guneetaraino, non salmenta eta banaketa egiten ziren. Putzu horietako asko zutik jarraitzen dute oraindik, eta horietako batzuk zaharberritu egin dituzte.