azot

Havoni tashkil etuvchi gazlar aralashmasining asosiy tarkibiy qismi boʻlib, unda molekulyar shaklda (N2) mavjud. U Yer atmosferasidagi eng koʻp tarqalgan element boʻlib, uning hajmining 78,084% ini egallaydi. Bu rangsiz, hidsiz, taʼmsiz va inert gaz boʻlib, biologik jarayonlarda oʻynaydigan muhim roli tufayli Yerdagi hayot uchun asosiy ahamiyatga ega. Azot aylanishi deb ataladigan jarayon ushbu atmosfera gazining tirik mavjudotlar bilan almashinuvini tartibga soladi. Kimyoviy jihatdan faol gaz boʻlmaganligi sababli, bu aylanish faqat havodan oladigan azotdan azotli birikmalar sintez qila oladigan baʼzi bakteriyalarning roli tufayli amalga oshadi va bu azot fiksatsiyasi deb ataladigan jarayonni yuzaga keltiradi. Shotlandiyalik kimyogar, shifokor va botanik Daniel Rezerford (1749-1819) 1772-yilda ushbu gazning mavjudligini birinchi boʻlib aniqlagan. U uni flogistonga ishora qilib "flogistonlangan havo" deb atagan; flogiston oʻsha davrda narsalarning yonuvchanligiga sabab boʻladi deb taxmin qilingan modda edi. Keyinchalik fransuz kimyogari Antuan-Loran de Lavuazye (1743-1794) uni azote deb atagan; bu atama yunoncha ζωή (hayot) soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, oldidan inkor qoʻshimchasi ("a" harfi -yunon alifbosida alfa-) qoʻyilgan va "hayotsiz" yoki inert degan maʼnoni anglatadi, bu esa azotning asosiy xususiyatidir.