ozon

Atmosferada mavjud boʻlgan iz gazi boʻlib, uning eng yuqori konsentratsiyalari 20 dan 25 kilometrgacha balandlikda (stratosfera ozoni), shuningdek, shahar va sanoat hududlarida (troposfera ozoni) qayd etiladi. Soʻzlashuvda, oʻynaydigan - foydali yoki zararli - roliga koʻra, mos ravishda "yaxshi" va "yomon" ozon haqida gapiriladi. Ozon molekulasi kislorodning uch atomli shaklidir. U kislorod molekulasining shu elementning erkin atomi bilan birikishi natijasida hosil boʻladi. Uning kimyoviy formulasi O3 boʻlib, xususiyatlari orasida koʻk rangi va kuchli metall hidi ajralib turadi; bu hid kuchli chaqmoq faolligi bilan kechadigan momaqaldiroq paytida juda aniq seziladi. Chaqmoq razryadlari havo orqali oʻtish yoʻlida kislorod molekulalarini parchalab, shu elementning erkin atomlarini hosil qiladi, ular esa parchalanmagan boshqa molekulalar bilan birikib, ozon hosil qiladi. Uning nomi aynan shu xususiyat bilan bogʻliq, chunki u hidlamoq maʼnosini anglatuvchi yunoncha ὂζειν (ozein ) atamasidan kelib chiqqan. Troposferada u oʻz-oʻzidan hosil boʻlishidan tashqari, NOx va VOC (uchuvchan organik birikmalar) kislorod bilan birikadigan fotokimyoviy reaksiyalar natijasida hosil boʻladigan ikkilamchi ifloslantiruvchi moddadir. Yuqori konsentratsiyalarda u salomatlik uchun zararli boʻlib, kuchli oksidlovchi hisoblanadi va issiqxona gazi sifatida ham taʼsir koʻrsatadi. Asosan ozonosferada joylashgan stratosfera ozoni quyoshdan keladigan ultrabinafsha nurlanishni yutish qobiliyati yuqoriligi tufayli stratosferaning radiatsiya balansida muhim rol oʻynaydi. U ushbu nurlanishning eng yuqori energiyali va halokatli qismi (B va C turlari) Yer sirtiga yetib kelishiga yoʻl qoʻymaydigan oʻziga xos qalqon hosil qiladi, bu esa Yerda hayot mavjud boʻlishini taʼminlaydi.