ოზონი

ატმოსფეროში არსებული მინარევი აირი, რომლის უდიდესი კონცენტრაციები მიიღწევა 20-დან 25 კილომეტრამდე სიმაღლეზე (სტრატოსფერული ოზონი), აგრეთვე ურბანულ და სამრეწველო ზონებში (ტროპოსფერული ოზონი). ყოველდღიურ მეტყველებაში, შესაბამისად, საუბრობენ „კარგ“ და „ცუდ“ ოზონზე, მის მიერ შესრულებული - სასარგებლო ან მავნე - როლის გამო. ოზონის მოლეკულა ჟანგბადის სამატომიანი ფორმაა. იგი წარმოიქმნება ჟანგბადის მოლეკულისა და იმავე ელემენტის თავისუფალი ატომის შეერთების შედეგად. მისი ქიმიური ფორმულაა O3, ხოლო მის მახასიათებლებს შორის გამოირჩევა ლურჯი ფერი და ინტენსიური მეტალისებრი სუნი, რომელიც ძალიან ნათლად იგრძნობა ძლიერი ელვის აქტივობის მქონე ჭექა-ქუხილის დროს. ელვის დარტყმები ჰაერში გავლისას ჟანგბადის მოლეკულებს დისოცირებას უკეთებს და ტოვებს ამ ელემენტის თავისუფალ ატომებს, რომლებიც დაუშლელ სხვა მოლეკულებთან შეერთებისას ოზონს წარმოქმნის. სწორედ ეს თვისება დევს მისი სახელის უკან, რადგან იგი წარმოიშვა ბერძნული ტერმინიდან ὂζειν (ozein ), რაც ყნოსვას ნიშნავს. ტროპოსფეროში, გარდა სპონტანური წარმოქმნისა, იგი მეორადი დამაბინძურებელია, რომელიც წარმოიქმნება ფოტოქიმიური რეაქციებით, რომლებშიც NOx და აქროლადი ორგანული ნაერთები (VOC) ერწყმის ჟანგბადს. მაღალი კონცენტრაციებისას იგი ჯანმრთელობისთვის მავნეა, რადგან ძლიერი ოქსიდანტია და ასევე სათბურის გაზად მოქმედებს. სტრატოსფერული ოზონი, რომელიც ძირითადად ოზონოსფეროშია განლაგებული, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სტრატოსფეროს რადიაციულ ბალანსში, მზიდან მომავალი ულტრაიისფერი გამოსხივების შთანთქმის დიდი უნარის გამო. იგი ერთგვარ ფარს ქმნის, რომელიც ხელს უშლის ამ გამოსხივების ყველაზე ენერგიული და სასიკვდილო ნაწილის (B და C ტიპები) დედამიწის ზედაპირამდე მიღწევას, რაც დედამიწაზე სიცოცხლეს შესაძლებელს ხდის.