Fyon effekti
Havo massasining togʻ tizmasini kesib oʻtib, shamolga teskari tomonda togʻ choʻqqilaridan vodiylar tubiga – effekt eng keskin seziladigan joyga – tushishi natijasida duchor boʻladigan adiabatik isishi tufayli juda iliq, quruq va turbulent shamolni keltirib chiqaradigan termodinamik hodisa. Havo dastlab nam boʻlib, uning harorati togʻ toʻsigʻidan oʻtgandan keyingi haroratidan ancha past boʻladi. Toʻsiqning shamolga qaragan tomonida koʻtarilishga majbur boʻlgan havo asta-sekin soviydi va bulutlar hamda orografik yogʻinlar hosil boʻlishi sababli togʻning yuqori qismida suv bugʻining katta qismini yoʻqotadi. Bu koʻtarilishda havoning sovish tezligi uning shamolga teskari tomonda pastga shiddat bilan tushayotganda adiabatik siqilish orqali isish tezligidan kattaroq boʻladi. Natijada haddan tashqari qizigan quruq shamol paydo boʻladi, u yorib kirgan hududlarda haroratning sezilarli koʻtarilishiga sabab boʻladi, bundan tashqari, buni keskin va shiddat bilan, kuchli shamol yulqinlari bilan amalga oshiradi. Foehn soʻzi nemischa föhn, atamasining bir varianti boʻlib, u lotincha favonius soʻzidan kelib chiqqan; bu Rim mifologiyasida mayin gʻarbiy shamolga berilgan nomdir. Fyon effekti Shveytsariyada oʻrganila boshlangan, u yerda tavsiflangan hodisa natijasida, hatto qishning oʻrtasida ham, shimoldan esuvchi (dastlab sovuq) shamol rejimida vaqti-vaqti bilan yuqori harorat epizodlari kuzatiladi. Fyon effekti dunyoning togʻ tizmalari ustun oqimga perpendikulyar joylashgan joylarida alohida ahamiyat kasb etadi.
Bog‘liq atamalar: fyon (foehn), föhn