troposfera

Atmosferaning Yer yuzasidan - u bilan bevosita tutashgan holda - tropopauzagacha choʻzilgan quyi qatlami; tropopauza oʻrta kengliklarda taxminan 11 km balandlikda joylashgan, biroq uning qalinligi meteorologik sharoitlar va geografik kenglikka qarab oʻzgaradi. Unda harorat balandlik ortishi bilan ancha muntazam ravishda, 6,5°C/km tezlikda pasayadi (standart atmosfera uchun nazariy qiymat), biroq baʼzi oraliqlarda bu xatti-harakat teskarisiga oʻzgaradigan inversiyalar kuzatiladi. Troposfera atmosfera umumiy massasining taxminan 80% ini va barcha suv bugʻining 99% ini oʻz ichiga oladi. Atmosfera bosimi ham, harorat kabi, unda yuqoriga koʻtarilgan sari pasayadi, buning ustiga, juda tez pasayadi (eksponensial kamayish). Taxminan 5 km balandlikda bosim dengiz sathidagi bosimning taxminan yarmini tashkil etadi. Undan yuqorida kislorod yetishmasligi nafas olishni qiyinlashtiradi. Meteorologik hodisalarning aksariyati troposferada sodir boʻladi (yomgʻir, momaqaldiroqlar, frontlar, siklonlar...), havoning vertikal harakatlari esa asosan konveksiya (yer yuzasining qizishi) va orografik majburlash bilan bogʻliq holda yuz beradi. Havoning notinchligi, uning doimiy harakati bu qatlamning asosiy belgilaridan biridir; uning nomini 1909-yilda fransuz meteorologi Leon P. Teysserenk de Bor (1855-1913) aynan uning oʻzgaruvchan tabiatiga ishora qilib taklif qilgan. "Troposfera" soʻzi yunoncha "burilish" maʼnosini bildiruvchi τροπος (tropos), va "shar" maʼnosini bildiruvchi σϕαιρα (sphaira), atamalarining qoʻshilishidan kelib chiqqan.