kapalak effekti

Atmosfera kabi chiziqli boʻlmagan (xaotik) dinamik tizimning xatti-harakati boʻlib, u tizim evolyutsiyasining boshlangʻich shartlarga kuchli bogʻliqligini koʻrsatadi. Uni 1960-yillar boshida tasodifan AQShdagi Massachusets texnologiya institutining meteorologi va professori Edvard Norton Lorens (1917-2008) kashf etgan; u buni 1963-yilda chop etilgan maqolasida maʼlum qilgan, biroq maqola meteorologiya doirasidan deyarli tashqariga chiqmagan. Jahon miqyosidagi eʼtirof unga 1972-yil dekabrida, oʻsha yili AAAS (American Association for the Advancement of Science - Amerika fanni rivojlantirish assotsiatsiyasi) kongressida oʻqigan "Does the Flap of a Butterfly's Wings in Brazil set off a Tornado in Texas?" ("Braziliyadagi kapalak qanotining bir silkinishi Texasda tornado keltirib chiqaradimi?") nomli maʼruzasidan soʻng keldi. Lorens atmosfera xaos qonunlari bilan boshqariladigan tizim ekanini aniqlagan edi, shuning uchun biz uning kelajakdagi xatti-harakatini toʻliq aniqlik bilan bashorat qila olmaymiz. Atmosferaning boshlangʻich holatini mutlaq aniqlik bilan belgilay olmasligimiz tizimning bashorat qilinuvchanligiga chegara qoʻyadi. Bu ibora keng ommalashgan va hamma narsa oʻzaro bogʻliq ekanini ifodalash uchun ishlatiladi: muayyan vaqt va joyda yuz bergan biror narsa undan uzoqda butunlay boshqacha va kutilmagan hodisani keltirib chiqarishi mumkin.