smog

Atmosfera ifloslanishi yuqori boʻlgan shahar va sanoat muhitlarida hosil boʻladigan iflos tuman. Bu atama inglizcha smoke (tutun) va fog (tuman) soʻzlarining qoʻshilishidan kelib chiqqan va xalqaro miqyosda shu nom bilan maʼlum. Yirik shaharlarga taʼsir qiladigan smog asosan transport harakati tufayli yuzaga keladi va fotokimyoviy smog deb ataladi. Avtotransport vositalarida uglevodorodlarning yonishi havoga boshqa gazlar qatorida uglerod oksidi va azot oksidlarini (NOx) (birlamchi ifloslantiruvchi sifatida NO va undan kislorod bilan birikkanda hosil boʻladigan ikkilamchi ifloslantiruvchi sifatida NO2) chiqaradi, bundan tashqari atmosferaga turli uchuvchan organik birikmalar ham qoʻshiladi. Quyosh radiatsiyasi mavjud boʻlganda bir qator fotokimyoviy reaksiyalar sodir boʻladi, ular katta miqdorda yangi zararli moddalarni (ikkilamchi ifloslantiruvchilar), masalan, ozonni hosil qiladi; bu esa muhitni asta-sekin xiralashtirib, koʻrinuvchanlikni pasaytiradi va butun shaharni qoplaydigan qoʻngʻirsimon koʻrinishdagi oʻziga xos gumbaz (u shunday ataladi) hosil qiladi. Uning mavjudligi koʻzlar va nafas yoʻllarini taʼsirlaydi, koʻplab odamlarda rinit, bronxit, astma yoki pnevmoniya kabi kasalliklarning rivojlanishiga sabab boʻladi. Ayniqsa qishda harorat inversiyasi mavjud boʻlgan, quyosh nuri koʻp tushadigan va deyarli shamol boʻlmaydigan davomli antisiklonik vaziyatlar fotokimyoviy smogning hosil boʻlishi va bosqichma-bosqich kuchayishiga yordam beradi. Smogning yana bir turi – sanoat smogi boʻlib, u kulrang yoki oltingugurtli smog deb ham ataladi – sanoat faoliyatidan kelib chiqadigan zarrachali va gazsimon ifloslantiruvchilar chiqindilari tufayli yuzaga keladi. Fabrikalar, issiqlik elektr stansiyalari va baʼzi shaharlarda koʻmirning yoqilishi atmosferaga qurum va oltingugurt dioksidi (va undan sulfat kislota va turli sulfatlar kabi boshqa moddalar) chiqarilishining asosiy manbai boʻlib, ular tumanning suv tomchilariga qoʻshilganda yuqorida tilga olingan, kuchli ifloslantiruvchi sanoat smogini hosil qiladi.

Bog‘liq atamalar: Havoning ifloslanishi