Yağışölçən

Müəyyən bir zaman müddətində bir yerdə yağan yağıntının miqdarını ölçmək üçün istifadə olunan meteoroloji cihaz. Hava rəsədxanalarında istifadə olunan cihaz Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı (ÜMT) tərəfindən təsdiq edilib və Helmann tipindədir; o, adını (1886-cı ildə) icad edən alman meteoroloqu Qustav J. Q. Helmannın (1854-1939) şərəfinə daşıyır. Yağış suyunu toplamaq və onun qeydiyyatını aparmaq məqsədi ilə xüsusi hazırlanmış ilk qablar Qədim Yunanıstanda istifadə olunub və təxminən 2500 il əvvələ aiddir. Eyni məqsəd üçün istifadə olunan dərəcələnmiş qab haqqında məlumat Hindistanda e.ə. 4-cü əsrdə də var. Bu ilk yağışölçənlərin icadına kənd təsərrüfatı işlərinin planlaşdırılması təkan verib; belə ki, Koreyada 1441-ci ildə Böyük Sejong (1418-1450) dövründə meydana çıxan yağışölçən də belə olub. Cheugugi adlanan bu cihaz standart ölçülü dəmir qabdan ibarət idi; onun dəqiq surətləri hazırlanıb hər əyalət valisinə paylanırdı və bu, ölkə boyu yağıntı qeydlərini aparmağa imkan verirdi. 1639-cu ildə italyan fiziki, Qalileyin şagirdi Benedetto Kastelli (1578-1643) yağış suyunu toplamaq üçün istifadə olunan, eyni zamanda yağış qeydedicisi funksiyasını da yerinə yetirən sadə dərəcələnmiş şüşə qab hazırladı. Tarixdə ilk yağışölçənin (düzgün elmi cihaz kimi) icadı adətən ingilis memarı Kristofer Rena (1632-1723) aid edilsə də, bu şərəf Kastelliyə məxsusdur, çünki Renin 1662-ci ildə icad etdiyi şey ilk çömçəli yağış qeydedicisi idi. Bu, mexaniki sistem daxil edilmiş, çömçələri aşan yağışölçən idi; sistem mürəkkəbli qələmə dərəcələnmiş kağız üzərində yağmış yağışın fasiləsiz qeydini cızmağa imkan verirdi. Yağıntının etibarlı ölçülməsi problemi yalnız 19-cu əsrin sonunda həll olundu, çünki o vaxta qədər hazırlanmış müxtəlif yağışölçənlər bu dəyişənin ölçülməsinə aid bütün çətinlikləri, ilk növbədə yağmış suyun bir hissəsinin buxarlanma yolu ilə itirilməsini aradan qaldıra bilmirdi. Helmann tərəfindən icad edilən yağışölçən keyfiyyət nəzarəti sınaqlarından uğurla keçdi. Onun funksionallığı pis hava şəraitinə davamlılığı ilə uyğun gəlir. Xaricdən cihaz bir-birinin üstünə keçən iki hissədən ibarət sinklənmiş təbəqə metaldan hazırlanmış silindrdir. Yuxarı hissə açıqdır və yağışölçənin ağzını təşkil edir. ÜMT tərəfindən təsdiq edilmiş cihazlarda onun səth sahəsi 200 sm2-dir. Həmin açıqlıqdan aşağıya doğru huni uzanır; yağış, qar və ya dolu suyu bu huniyə keçir və aşağı hissənin içində yerləşən qabda sona çatır. Müşahidəni aparmaq üçün iki silindrik qab ayrılır, adıçəkilən qab aşağı hissədən çıxarılır və - əvvəlki müşahidədən keçən müddətdə yağıntı olubsa - toplanmış su müvafiq dərəcələnmiş ölçü silindrinə tökülür. Onun göstəricisi, yağıntının su qeyri-keçirən səthdə yayıldığını və buxarlanmanın olmadığını fərz etməklə, yağıntının qoyduğu su təbəqəsinin hündürlüyünü birbaşa millimetrlə verir. Həmin millimetrlər kvadrat metrə düşən litrlərə bərabərdir.