meteorologik radar
Meteorologik maqsadlarda qoʻllaniladigan radar. RADAR atamasi inglizcha RAdio Detecting And Ranging (radio orqali aniqlash va masofani oʻlchash) iborasining qisqartmasidir. Dastlab bosh harflardagi qisqartma shaklida yozilgan boʻlsa-da, asta-sekin tilga oddiy soʻz (radar) sifatida singib ketdi - xuddi DANA (dana) bilan sodir boʻlayotgani kabi. Bu asbob oldingi yillarda turli millatlarga mansub olimlar va muhandislarning hissasi tufayli ishlab chiqilgach, Ikkinchi jahon urushi davrida harbiy maqsadlarda qoʻllanila boshlandi. Harbiy samolyotlarga radarlar oʻrnatila boshlandi va ular dushman samolyotlarining joylashuvini aniqlashdan tashqari, havoda mavjud meteorlardan keladigan signallarni ham qayd etdi. Harbiy mojaro tugagach, AQSh Qurolli Kuchlari uchun ishlagan baʼzi olimlar ushbu radar signallarining fuqarolik sohasida qoʻllanilishi imkoniyatlarini ishlab chiqa boshladilar. Aynan 1970-yillardan boshlab turli meteorologik xizmatlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan birinchi radar tarmoqlari tashkil etila boshlandi. Yillar davomida meteorologik radarlar modernizatsiya qilindi, bu esa atmosferadagi yogʻin hosil qiluvchi elementlarning uch oʻlchamli tasvirini olish imkonini berdi. Baʼzi qurilmalar, shuningdek, tomchilar va doʻl donalarining radarning qoʻzgʻalmas joylashuviga nisbatan harakat tezligini aniqlash imkonini beradi (Doppler radar). Radar aylanuvchi antenna orqali barcha yoʻnalishlarga mikrotoʻlqin impulslarini chiqaradigan asbob boʻlib, buning uchun turli balandliklarda bir qator skanerlashlarni amalga oshirib, oʻz atrofini 360º qamrab oladi. U 1 dan 30 sm gacha boʻlgan toʻlqin uzunliklari diapazonida ishlaydi. Chiqarilgan signal (yuqorida aytilgan mikrotoʻlqinlarning tor nuri) bir necha megavatt quvvat bilan, bir-biridan bir necha mikrosoniya bilan ajratilgan impulslar ketma-ketligi orqali uzatiladi. Bu nurlar atmosferadagi yoʻlida tomchilar va doʻl donalariga duch kelganda, barcha yoʻnalishlarga sochiladi va ularning bir qismi radar tomon qaytib, qabul qilgich tomonidan tutib olinadi. Har bir impulsni chiqarish va qabul qilish oraligʻida oʻtgan vaqt nishonlar joylashgan masofani aniqlash imkonini beradi. Asbob tomonidan tutib olingan barcha qaytgan signallardan olingan maʼlumotlar qayta ishlanadi va radar joylashgan nuqta atrofida exo hosil qiluvchi hududlarning fazoviy taqsimotini koʻrish imkonini beradigan tasvirlarga aylantiriladi. Radar yogʻin intensivligini bevosita oʻlchamaydi, garchi bu tasvirlar boshqacha taassurot qoldirishi mumkin boʻlsa-da. Koʻpincha soxta exolar hosil boʻladi va sinoptiklar ularni farqlay bilishlari kerak. Xatolik manbalari eng xilma-xil boʻlishi mumkin: qurilmaning kalibrlashdagi nosozliklaridan tortib, toʻsiqlar mavjudligigacha (radarlar odatda ochiq ufqli baland joylarga oʻrnatilishiga qaramay) yoki baʼzi exolarda yogʻinning ortiqcha baholanishigacha. Radar tasvirlarida rang shkalasi qoʻllaniladi. Odatda koʻk va yashil ranglar eng zaif exolarga (mayda tomchilarga mos keladi), qizil va qirmizi (magenta) ranglar esa eng kuchli qaytgan signallarga (doʻl va yirik tomchilar) beriladi. Har bir rang qaytaruvchanlik darajasini ifodalaydi, ularning barchasi detsibellarda (dBZ) oʻlchanadi.